O Fannie Mae i Freddie Mac głośno było w 2008 roku, kiedy instytucje te wymagały ratunku finansowego od rządu USA — w przeciwnym razie zbankrutowałyby. Ich zadaniem było zabezpieczanie kredytów hipotecznych dla wybranych grup społecznych, co niemal doprowadziło je do upadku. Czym zajmują się te największe amerykańskie podmioty, dzięki którym miliony obywateli USA mogły i mogą nadal pozwolić sobie na zakup nieruchomości?
- Działalność i historia Fannie Mae
- Freddie Mac jako konkurencja rynkowa
- Przyczyny i przebieg kryzysu finansowego od 2007 roku
Działalność i historia Fannie Mae
Fannie Mae (Federal National Mortgage Association) to prywatna instytucja sponsorowana przez rząd USA, zajmująca się pożyczaniem kapitału i udzielaniem gwarancji kredytowych. Powstała w 1938 roku jako element planu Roosevelta — odpowiedź na Wielki Kryzys i masowe eksmisje. Początkowo funkcjonowała jako agencja rządowa, później przekształcono ją w korporację prywatną z udziałem akcjonariuszy. W 2008 roku, podczas kryzysu kredytów hipotecznych, została przejęta przez rząd w ramach tzw. konserwatorium (conservatorship).
Celem Fannie Mae jest zapewnienie obywatelom USA dostępu do taniego kredytu, umożliwiającego zakup nieruchomości. Program skierowano przede wszystkim do mniej zamożnych Amerykanów, głównie społeczności afroamerykańskiej oraz latynoskiej. Ma on przeciwdziałać dyskryminacji rasowej w procesie ubiegania się o kredyt i zapewniać prawo do posiadania własnego lokum. Wiąże się to z udzielaniem kredytów osobom o ograniczonej zdolności kredytowej. Między innymi z tego powodu instytucja borykała się z ogromnymi długami — wartość zabezpieczonych przez nią kredytów sięgała w szczytowym momencie kilku bilionów dolarów.
Freddie Mac jako konkurencja rynkowa
Freddie Mac (Federal Home Loan Mortgage Corporation) powstała w 1970 roku i miała być instytucją konkurencyjną wobec Fannie Mae — celem tego było zwiększenie dostępności kredytu hipotecznego na zakup mieszkania czy domu oraz ograniczenie monopolu jednego podmiotu. Była to prywatna korporacja, początkowo zarządzana przez Federal Home Loan Bank Board. W 2008 roku firma również została przejęta przez rząd USA, zaledwie kilka dni po podobnym kroku wobec Fannie Mae.
Freddie Mac realizowała podobny model działania co Fannie Mae, oferując dodatkowe źródło finansowania kredytów hipotecznych na rynku wtórnym. Dzięki temu banki mogły odsprzedawać udzielone pożyczki, otrzymywać płynność i kontynuować akcję kredytową. System ten umożliwiał rozszerzenie grona kredytobiorców, jednocześnie zwiększając ryzyko niewypłacalności w całym sektorze. Obie instytucje razem zabezpieczały lub posiadały około połowy całego rynku kredytów hipotecznych w USA, co czyniło je podmiotami „zbyt dużymi, by upaść” (too big to fail).
Przyczyny i przebieg kryzysu finansowego od 2007 roku
Powodem tego ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego na rynkach finansowych i bankowych była zapaść w branży pożyczek hipotecznych wysokiego ryzyka w USA (tzw. subprime mortgages). Dominujący wpływ na to miały wspomniane wyżej instytucje, czyli Fannie Mae i Freddie Mac, które zadłużyły się na miliardy dolarów. Ich bankructwo doprowadziłoby do jeszcze większego kryzysu na całym świecie, dlatego zostały przejęte przez rząd USA pod koniec sierpnia i początku września 2008 roku.
Podniesienie stóp procentowych w 2006 roku
Wszystko zaczęło się od podniesienia stóp procentowych przez Rezerwę Federalną w 2006 roku. Poprzednio, przez kilka lat, stopy były rekordowo niskie (nawet poniżej 1%), co sprzyjało bardzo łatwemu dostępowi do kredytów mieszkaniowych. Gdy stopy wzrosły, raty kredytów o zmiennym oprocentowaniu gwałtownie się zwiększyły, a ludzie przestali spłacać zaciągnięte zobowiązania. Banki musiały zajmować hipoteki i sprzedawać nieruchomości w niższych cenach, co powodowało spadek wartości zabezpieczeń kredytowych w całym systemie i efekt domina na całym rynku nieruchomości.
Upadek Lehman Brothers i AIG
Po przejęciu przez rząd Fannie Mae i Freddie Mac o wsparcie starał się także ogromny bank inwestycyjny Lehman Brothers. Nie uzyskał on dotacji — decyzja sekretarza skarbu Henry’ego Paulsona spotkała się z krytyką — więc konieczne było ogłoszenie upadłości 15 września 2008 roku. Nieco później rząd znów musiał pomóc kolejnemu wielkiemu przedsiębiorstwu ubezpieczeniowemu AIG, które otrzymało pakiet ratunkowy wynoszący łącznie ponad 180 miliardów dolarów. Czołowe firmy finansowe zaczęły upadać jedna za drugą. Bankructwo ogłosił także największy bank oszczędnościowy USA (Washington Mutual) oraz bank hipoteczny (IndyMac).
Program ratunkowy i zmiany polityczne
Wszystko to tylko pogłębiało kryzys finansowy i wymusiło wprowadzenie programu ratunkowego TARP (Troubled Asset Relief Program) o wartości 700 miliardów dolarów, który nie od razu został przyjęty jednomyślnie przez Kongres — pierwsza wersja ustawy została odrzucona przez Izbę Reprezentantów. Na dodatek w tym samym czasie odbywały się wybory prezydenckie, które wygrał Barack Obama z hasłem adekwatnym do wydarzeń „Czas na zmiany” (Yes We Can).
Kryzys spowodował gwałtowny wzrost bezrobocia (w USA sięgnął on 10%), spadek wartości nieruchomości (średnio o 30–40%) i utratę oszczędności przez miliony gospodarstw domowych. Skutki dotknęły nie tylko USA, ale rozlały się na cały świat, wpływając na europejski sektor bankowy i gospodarkę globalną. Reakcją rządów były programy stymulacyjne, obniżenie stóp procentowych do poziomów bliskich zera oraz zaostrzenie regulacji sektora finansowego, m.in. wprowadzenie ustawy Dodda-Franka w 2010 roku. Fannie Mae i Freddie Mac do dziś pozostają pod kontrolą rządu, mimo że dyskusja o ich prywatyzacji powraca cyklicznie w debacie politycznej.
