Historia październikowej katastrofy na Wall Street
Ten potoczny termin odnosi się do wydarzeń z 24 października 1929 roku na nowojorskiej giełdzie Wall Street. Wtedy właśnie doszło do wielkiego krachu giełdowego, który zapoczątkował ogólnoświatowy kryzys ekonomiczny nazwany Wielkim Kryzysem. Główną przyczyną tamtych zdarzeń była bańka spekulacyjna narastająca na nowojorskiej giełdzie papierów wartościowych. Rosnące ceny akcji powodowały wzrost aktywów będących własnością giełdowych inwestorów. Pod zastaw przewartościowanych akcji udzielano kolejnych kredytów, które przeznaczano na zakup dalszych udziałów. Zarówno banki udzielające kredytów, jak i spółki akcyjne funkcjonowały bez nadzoru publicznego.
W czwartek 24 października rozpoczęła się gwałtowna wyprzedaż akcji. Ich wartość spadała w zastraszającym tempie, cena większości udziałów runęła niemal do zera. To wywołało spiralę zadłużenia — inwestorzy utracili cały kapitał, kredytobiorcy nie byli w stanie regulować swoich zobowiązań, banki masowo ogłaszały bankructwo.
Następstwa kryzysu dla gospodarki światowej
Wydarzenia z października 1929 roku spowodowały gwałtowny spadek produkcji, masowe bezrobocie oraz drastyczne obniżenie standardu życia obywateli Stanów Zjednoczonych. Załamanie koniunktury, recesja gospodarcza i fala bankructw dotknęły również państwa europejskie, które zmuszone były spłacać długi zaciągnięte wobec USA. Pogarszające się nastroje społeczne przyczyniły się w znacznym stopniu do wzrostu popularności faszyzmu i komunizmu. W 1933 roku nastąpiła pewna poprawa sytuacji ekonomicznej, jednak w globalnym ujęciu dopiero wybuch II Wojny Światowej spowodował rzeczywistą zmianę w gospodarce światowej.
Krach z 1929 roku udowodnił, że niekontrolowany rynek kapitałowy bez mechanizmów nadzorczych prowadzi do nadmiernej spekulacji i pęknięcia baniek cenowych. Amerykańskie instytucje finansowe w tamtym okresie działały niemal bez żadnych regulacji prawnych — nie istniały wymogi kapitałowe dla banków, a handel akcjami odbywał się przy minimalnej przejrzystości. Utrata zaufania do systemu finansowego była tak głęboka, że przez kilka kolejnych lat obywatele masowo wycofywali oszczędności z banków, nawet tych stabilnych, pogłębiając tym samym recesję.
Czy podobny scenariusz może się powtórzyć
Podczas załamania gospodarki światowej w 2008 roku, kiedy bezpośrednią przyczyną upadku systemu finansowego była hossa na rynku kredytów hipotecznych, wielu ekonomistów dostrzegało podobieństwa do Wielkiego Kryzysu. Specjaliści z zakresu finansów twierdzą, że naturalnym zjawiskiem jest cykl koniunkturalny w gospodarce, który powtarza się co około 8 do 11 lat.
Pojawiają się sprzeczne prognozy dotyczące kolejnego kryzysu gospodarczego w Polsce. Z jednej strony specjaliści zapewniają, że nasza gospodarka ma solidne podstawy i zabezpieczenia na wypadek kryzysu. Sytuacja zarówno na rynku pracy, jak i w finansach publicznych pozostaje stabilna. Z drugiej strony słychać opinie, że w okresie dwóch najbliższych lat odczujemy w naszych portfelach skutki kolejnego światowego kryzysu. Problem demograficzny, szybkie starzenie się społeczeństwa oraz niedobór pracowników w wielu sektorach gospodarki powodują spadek produktywności pracy. Niektórzy ekonomiści wskazują na ścisłą zależność sytuacji w Polsce od pieniężnej polityki amerykańskiego banku centralnego, która generuje zagrożenie związane z podnoszeniem kosztu pieniądza.
Mechanizmy zabezpieczające współczesne rynki
Współczesne giełdy wyposażone są w automatyczne wyłączniki handlu (circuit breakers), które wstrzymują obrót w sytuacji zbyt gwałtownych wahań cenowych. Po krachu z 1987 roku oraz kryzysie z 2008 roku wprowadzono szereg regulacji mających zapobiegać nadmiernej spekulacji — m.in. wymogi kapitałowe dla banków, zakaz niektórych instrumentów pochodnych oraz obowiązkowe stress testy dla instytucji finansowych. Nadzór nad rynkiem kapitałowym sprawują wyspecjalizowane instytucje państwowe, a banki centralne dysponują narzędziami interwencyjnymi niedostępnymi w 1929 roku.
Różnice między rokiem 1929 a współczesnością
Dzisiejsze gospodarki charakteryzują się znacznie wyższym stopniem dywersyfikacji niż w okresie międzywojennym. W 1929 roku większość aktywów inwestorów skupiona była na giełdzie nowojorskiej, podczas gdy obecnie kapitał rozproszyty jest między różne klasy aktywów — od nieruchomości, przez obligacje, po złoto i obligacje korporacyjne. Banki centralne dysponują też możliwością szybkiej interwencji płynnościowej, której nie było w latach trzydziestych XX wieku.
