Nadwyżki dwutlenku węgla w systemie międzynarodowych limitów emisyjnych
Wzrost stężenia dwutlenku węgla w atmosferze wynika przede wszystkim z działalności przemysłowej człowieka. Tempo tych zmian skłoniło społeczność międzynarodową do stworzenia systemu kontroli emisji gazów cieplarnianych.
Nadwyżki CO2 to różnica między faktyczną emisją danego kraju a limitem przydzielonym mu w ramach międzynarodowych porozumień klimatycznych. Mechanizm ten wprowadził Protokół z Kioto – uzupełnienie Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu.
Wynegocjowany w grudniu 1997 roku dokument wszedł w życie dopiero 16 lutego 2005 roku, po ratyfikacji przez Rosję. Pierwotnie obowiązywał do 31 grudnia 2012 roku, jednak państwa Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Unia Europejska, Norwegia, Islandia, Monako, Szwajcaria, Liechtenstein) zobowiązały się kontynuować jego postanowienia do 2020 roku.
W 2013 roku Komisja Europejska zaproponowała poprawkę zwaną Doha amendment, która dostosowywała mechanizm do nowych wyzwań klimatycznych.
Jak funkcjonował system przydziału limitów emisyjnych
Sygnatariusze Protokołu z Kioto zobowiązali się zredukować emisję gazów cieplarnianych o minimum 5% w stosunku do poziomu z 1990 roku – do końca 2012 roku. Ograniczenia dotyczyły dwutlenku węgla, metanu, podtlenku azotu oraz fluorowanych gazów cieplarnianych (HFC, PFC, SF6).
Różnice między przydzielonym limitem a rzeczywistą emisją tworzyły nadwyżki lub niedobory. Państwa przekraczające swoje limity mogły kupować niewykorzystane uprawnienia od tych, którym udało się zmniejszyć emisję poniżej wyznaczonego pułapu. Handel uprawnieniami między krajami miał zapewnić elastyczność systemu przy jednoczesnym globalnym spadku emisji.
Polska w roli sprzedawcy uprawnień emisyjnych
Polska przyjęła cel obniżenia emisji o 6% względem poziomu z 1990 roku. Transformacja gospodarcza po 1989 roku spowodowała jednak spadek emisji o 33%, głównie przez zamknięcie nieefektywnych zakładów przemysłowych i modernizację sektora energetycznego.
Ten znaczący spadek stworzył możliwość odsprzedaży nadwyżek innym krajom. Komisja Europejska postanowiła jednak w marcu 2005 roku ograniczyć limity przyznane Polsce w krajowym planie rozdziału uprawnień na lata 2005–2007. Uzasadnieniem była obawa przed nadmiernym napływem polskich uprawnień na rynek europejski, co mogłoby doprowadzić do spadku ceny za tonę CO2 i osłabić motywację do wdrażania rozwiązań ekologicznych.
Skutki ograniczenia polskich limitów
Decyzja Komisji wywołała kontrowersje, gdyż faktycznie uniemożliwiła Polsce czerpanie pełnych korzyści finansowych z osiągniętej redukcji emisji. Z drugiej strony – utrzymanie wyższej ceny uprawnień miało chronić długoterminową skuteczność mechanizmu rynkowego jako narzędzia walki ze zmianami klimatu.
Europejski system handlu uprawnieniami do emisji
Unia Europejska rozwinęła koncepcję handlu emisjami, tworząc EU ETS (European Union Emissions Trading System). Obejmuje on ponad 11 000 instalacji przemysłowych – elektrowni, fabryk, rafinerii – które muszą posiadać uprawnienie do emisji każdej tony dwutlenku węgla.
Przedsiębiorstwa nabywają pozwolenia głównie poprzez regularne aukcje. Liczba dostępnych uprawnień jest corocznie zmniejszana (mechanizm tzw. liniowego współczynnika redukcji), co zapewnia stopniowy spadek całkowitej emisji w obrębie systemu.
Zasada „cap and trade” w praktyce
EU ETS działa w oparciu o model „cap and trade”: ustala się górny limit (cap) całkowitej emisji dla wszystkich uczestników systemu, a następnie umożliwia się im wzajemny handel (trade) uprawnieniami. Instalacje emitujące mniej CO2 niż posiadają uprawnień mogą sprzedać nadwyżki tym, które przekraczają swoje limity. Mechanizm rynkowy premiuje inwestycje w technologie niskoemisyjne – przedsiębiorstwo redukujące emisję zarabia na sprzedaży niewykorzystanych pozwoleń.
Zabezpieczenia przed nadmiernym spadkiem ceny uprawnień
Aby zapobiec sytuacji z początku funkcjonowania systemu (gdy nadmiar uprawnień na rynku spowodował załamanie ich ceny), wprowadzono rezerwę stabilności rynkowej (MSR – Market Stability Reserve). Mechanizm ten wycofuje część uprawnień z rynku, gdy ich nadwyżka przekroczy określony próg, i uwalnia je z powrotem przy niedoborze.
