Konflikt polityczny i napięcia międzynarodowe wokół Iranu
W 2015 roku zawarto porozumienie nuklearne pomiędzy grupą sześciu mocarstw (USA, Rosja, Wielka Brytania, Francja, Chiny oraz Niemcy) a Teheranem. Iran zobowiązał się do znacznego ograniczenia programu wzbogacania uranu w zamian za stopniowe znoszenie restrykcji gospodarczych. Efekty ekonomiczne stały się odczuwalne niemal natychmiast — spadła inflacja osiągająca wcześniej poziomy dwucyfrowe, a poziom bezrobocia uległ redukcji dzięki zwiększonemu dostępowi do międzynarodowych rynków.
Jednak społeczeństwo irańskie wyrażało rosnące niezadowolenie z tempa reform. Pod koniec 2017 roku rząd ogłosił czterdziestoprocentową podwyżkę cen paliw i artykułów pierwszej potrzebności, co wywołało falę spontanicznych protestów ulicznych w dziesiątkach miast. Władze w Teheranie oskarżyły Waszyngton oraz Rijad o inspirowanie rozruchów i wsparcie sił opozycyjnych.
Gospodarka oparta na surowcach energetycznych
Iran dysponuje jednymi z największych udokumentowanych złóż gazu ziemnego i ropy naftowej na świecie. Dzięki tym zasobom irańska gospodarka dynamicznie się rozwijała, wyprzedzając większość państw regionu pod względem wzrostu PKB oraz dywersyfikacji sektorów produkcyjnych. Kluczową rolę odgrywa Irańska Giełda Naftowa, która od 2018 roku rozpoczęła transakcje sprzedaży ropy w walucie innej niż dolar amerykański — ruch interpretowany jako próba osłabienia pozycji dolara w handlu surowcami.
Sprzeciw Waszyngtonu wobec niezależności energetycznej Iranu
Uruchomienie giełdowego mechanizmu obrotu ropą wywołało zdecydowaną reakcję administracji USA. W maju 2018 roku prezydent Donald Trump jednostronnie wycofał Stany Zjednoczone z układu nuklearnego, co zapoczątkowało politykę „maksymalnej presji”. Wprowadzone w listopadzie tego samego roku sankcje objęły sektor bankowy, transportowy oraz przede wszystkim eksport ropy i gazu.
Waszyngton postawił szereg warunków zniesienia embarga: całkowite zaprzestanie programu rakiet balistycznych, wycofanie się z projektów wzbogacania uranu oraz ograniczenie wpływów w regionie. Iran odrzucił te postulaty, uznając je za niedopuszczalną ingerencję w suwerenność państwa.
Potencjał nuklearny państw Bliskiego Wschodu
Spośród krajów regionu oficjalnie tylko Izrael posiada broń atomową, choć nigdy nie potwierdził tego formalnie w oświadczeniach rządowych. Szacunki ekspertów wskazują na arsenał liczący od kilkudziesięciu do ponad dwustu głowic. Irański program nuklearny przed zawarciem porozumienia w 2015 roku był uważany za najbardziej zaawansowany spośród państw nieposiadających broni jądrowej w tym regionie. Obecne władze w Teheranie kategorycznie odrzucają jakiekolwiek rozmowy na temat ograniczenia programu rakiet średniego zasięgu.
Ryzyko eskalacji militarnej i skutki globalne
Po okresie boomu gospodarczego Iran zmaga się obecnie z poważnym kryzysem ekonomicznym. Sankcje nałożone przez USA spowodowały drastyczny spadek przychodów z eksportu ropy — z poziomu ponad 2 milionów baryłek dziennie do kilkuset tysięcy w szczytowym momencie restrykcji. Inflacja ponownie przyspieszyła, a waluta krajowa straciła znaczną część wartości. Niestabilność na rynku energetycznym bezpośrednio odbija się na cenach paliw oraz innych towarów, wpływając również na globalne notowania ropy naftowej.
Iran od lat dziewięćdziesiątych prowadził prace nad technologią wzbogacania uranu. Część ekspertów i polityków izraelskich proponowała przeprowadzenie prewencyjnych ataków powietrznych na obiekty nuklearne, lecz plany te nie zostały zrealizowane. Napięcia na linii Waszyngton–Teheran oraz rosnąca liczba incydentów w Zatoce Perskiej (ataki na tankowce, zestrzelenie drona) sprawiają, że perspektywa konfliktu zbrojnego pozostaje realnym zagrożeniem dla stabilności międzynarodowej.
