Powszechna Spółdzielnia Spożywców — model gospodarczy oparty na samopomocy
PSS „Społem”, czyli Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”, to polska spółdzielnia spożywców. Czym różni się tego typu kooperatywa od typowych sieci handlowych? Jej konstrukcja prawno-organizacyjna zakłada, że w centrum zainteresowania pozostaje dobro członków, nie maksymalizacja zysków dla akcjonariuszy. Celem jest zapewnienie dostępu do przystępnych cenowo i wysokiej jakości towarów oraz usług. Przychody z działalności sklepowej są reinwestowane w rozwój spółdzielni — finansują otwarcie nowych punktów sprzedaży, a także inicjatywy społeczne, takie jak budowa placów zabaw czy dofinansowanie lokalnych projektów.
Początki ruchu spółdzielczego w zaborach
Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem” została założona w 1868 roku. W czasach zaborów każdy z trzech zaborców — rosyjski, pruski i austriacki — tworzył odrębne warunki prawne, polityczne i gospodarcze, co wpłynęło na zróżnicowany rozwój spółdzielczości na ziemiach polskich. Warto podkreślić, że działalność gospodarcza spółdzielń miała także wymiar patriotyczny. Organizacje te stanowiły formę obrony przed politycznym uciskiem administracji państw zaborczych, umożliwiając Polakom tworzenie grup gospodarczych działających niezależnie od struktur obcych państw.
Pierwsze stowarzyszenia spożywcze powstały w 1869 roku: „Merkury” w Warszawie, „Oszczędność” w Radomiu oraz „Zgoda” w Płocku. Ich powstanie było efektem inicjatywy zespołu redakcyjnego miesięcznika „Ekonomista”, który propagował ideę samoorganizacji gospodarczej.
Geneza nazwy „Społem”
Ciekawostką jest, że pomysłodawcą nazwy „Społem” był Stefan Żeromski. Tak zatytułował pierwszy dwutygodnik, który ukazał się w 1906 roku i propagował idee współdziałania spółdzielczego w duchu narodowej samopomocy.
Rozkwit spółdzielczości między wojnami i w PRL
Mimo kolejnych zmian politycznych ruch spółdzielczy rozwijał się dynamicznie, osiągając szczyt popularności w dwudziestoleciu międzywojennym. W okresie PRL wybudowano wiele monumentalnych, modernistycznych domów towarowych, które do dziś pozostają ikonami ówczesnej architektury komercyjnej. Do najpopularniejszych należą katowicki „Skarbek”, „Zenit” oraz łódzki „Central”.
Transformacja po 1990 roku
W związku z przemianami ustrojowymi po 1990 roku PSS „Społem” przeszła głęboką restrukturyzację. Powstał nowy związek spółdzielczy, będący spółdzielnią osób prawnych, który działa na podstawie ustawy Prawo spółdzielcze. Jego rola wykracza poza typową działalność handlową — pełni funkcje rewizyjne i patronackie, prowadząc na rzecz zrzeszonych spółdzielni:
- działalność instruktażową i doradczą
- działalność kulturalno-oświatową
Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Spożywców „Społem”, który formalnie zawiązano w styczniu 1922 roku, przyjął nieco odmienną strukturę organizacyjną. Część środowiska spółdzielczego krytykowała go za nadmierną komercjalizację i narastającą biurokratyzację, które oddalały go od pierwotnych ideałów samopomocy.
Współczesne oblicze „Społem”
Z uwagi na długą historię obecności w polskim krajobrazie handlowym, sklepy PSS „Społem” są bardzo rozpoznawalne. W wielu miejscowościach funkcjonują dokładnie w tych samych lokalizacjach od dziesięcioleci — z niezmienionymi szyldami, a nierzadko także z tymi samymi ekspedientkami za ladą. Wysoka rozpoznawalność marki przekłada się na dużą lojalność klientów, zwłaszcza osób po czterdziestym roku życia, które do „Społem” przychodzą z przyzwyczajenia i sentymentu.
Mimo że PSS „Społem” jest największą siecią sklepów w Polsce (pod względem liczby punktów sprzedaży), nie prowadzi ona żadnych akcji marketingowych. Brak nowoczesnej promocji sprawia, że młodsze pokolenie rzadko korzysta z oferty tych placówek. Klientami pozostają przede wszystkim osoby po czterdziestym roku życia, które robią zakupy w „Społem” głównie ze względu na bliskość domu oraz nawyk.
