Tam gdzie w grę wchodzi władza i duże pieniądze, trudno oczekiwać, że wszystko będzie odbywać się uczciwie. W polskiej polityce afer również nie brakuje. A które najbardziej zapisały się w naszej pamięci?
Sprawa Lwa Rywina
Afera Rywina do dziś nie została całkiem wyjaśniona. Był to jeden z największych skandali korupcyjnych w III Rzeczypospolitej. W 2002 roku trwały prace parlamentarne nad projektem nowelizacji ustawy o radiofonii i telewizji. Projektowane rozwiązania wprowadzały między innymi przepis zakazujący jednoczesnego posiadania gazety o zasięgu ogólnopolskim oraz stacji telewizyjnej.
Ten właśnie zapis uderzał bezpośrednio w interesy Adama Michnika i jego spółki Agora, wydającej Gazetę Wyborczą, która równocześnie rozważała wykupienie telewizji Polsat lub drugiego programu TVP. Projekt ustawy mógł zatem zablokować ekspansję medialną koncernu.
11 lipca 2002 roku doszło do spotkania ówczesnej prezes Agory Wandy Rapaczyńskiej z reżyserem i producentem filmowym Lwem Rywinem. Rywina przedstawił propozycję handlową: w zamian za 17,5 miliona dolarów przelanych na konto Heritage Films, zatrudnienie jego osoby w Polsacie po przejęciu stacji przez Agorę oraz brak krytyki rządu SLD na łamach Gazety Wyborczej, Agora zyskałaby wpływ na ostateczny kształt ustawy medialnej. Miał działać rzekomo w imieniu „grupy trzymającej władzę”, choć nigdy nie ujawniono jednoznacznie, kogo ta grupa obejmowała.
Spotkanie zostało nagrane przez przedstawicieli Agory. Nagłośnienie sprawy wywołało kryzys polityczny. Powołano sejmową komisję śledczą, która przesłuchała kilkadziesiąt osób, w tym premiera Leszka Millera. Komisja nie ustaliła jednoznacznie, kto stał za propozycją Rywina. Sam Lew Rywina został skazany w 2004 roku na dwa lata pozbawienia wolności za usiłowanie wyłudzenia łapówki.
Lobbing w branży hazardowej
Afera hazardowa rozpętała się w momencie ujawnienia, że w trakcie prac nad nowelizacją ustawy z 1992 roku o grach i zakładach wzajemnych miał miejsce lobbing polityczny i możliwe próby przekupstwa polityków. W październiku 2009 roku „Rzeczpospolita” opublikowała artykuł Cezarego Gmyza zawierający stenogramy nagrań rozmów, jakie Zbigniew Chlebowski, ówczesny szef klubu Platformy Obywatelskiej, przeprowadził z Ryszardem Sobiesiakiem, biznesmenem z branży hazardowej.
Ujawnione rozmowy dotyczyły między innymi wprowadzenia dziesięcioprocentowej dopłaty na cele sportowe dla kasyn, salonów gier i automatów o niskich wygranych. Środki te miały być częściowo przeznaczone na budowę Narodowego Centrum Sportu. Treść nagrań wskazywała, że Chlebowski mógł czerpać osobiste korzyści z wpływu na kształt ustawy.
Centralne Biuro Antykorupcyjne złożyło w tej sprawie doniesienie do prokuratora generalnego. Eksperci szacowali, że z powodu nieobjęcia dopłatą automatów o niskich wygranych straty budżetu państwa mogłyby wynieść około 470 milionów złotych rocznie. W wyniku nagłośnienia afery Zbigniew Chlebowski został zawieszony w swych obowiązkach partyjnych, a minister sportu Mirosław Drzewiecki podał się do dymisji.
Sprawa trafiła do sądu. W 2012 roku Sąd Okręgowy w Warszawie uniewinnił Chlebowskiego od zarzutu korupcji, uznając, że nie doszło do przekroczenia uprawnień. Wyrok wywołał kontrowersje i był przedmiotem licznych komentarzy opinii publicznej, która oczekiwała surowszych konsekwencji.
Nielegalne podsłuchiwanie polityków
Afera taśmowa lub podsłuchowa ciągnie się nieprzerwanie od 2014 roku i składa się z kilku etapów ujawnień. Wszystko zaczęło się 14 czerwca 2014 roku, kiedy tygodnik „Wprost” opublikował stenogramy rozmów polityków, podsłuchanych i nagranych podczas ich spotkań w warszawskich restauracjach Sowa & Przyjaciele, Amber Room oraz Osteria. Wśród osób nagrywanych znaleźli się politycy Platformy Obywatelskiej, obecni i byli ministrowie, a także przedsiębiorcy.
Pierwsze publikacje i reakcja władzy
Pierwsze opublikowane nagrania to rozmowa ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Bartłomieja Sienkiewicza z prezesem NBP Markiem Belką, dotycząca między innymi finansowania deficytu budżetowego przez Narodowy Bank Polski oraz ewentualnego odwołania ministra finansów Jacka Rostowskiego. Upubliczniono również rozmowę byłego ministra transportu Sławomira Nowaka z byłym wiceministrem finansów Andrzejem Parafianowiczem na temat kontroli skarbowej u żony Nowaka oraz kwestii możliwych interwencji w aparacie skarbowym.
Reakcja nie kazała na siebie długo czekać. Już cztery dni po pierwszej publikacji, 18 czerwca 2014 roku, do siedziby „Wprost” przybyli funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, starając się przejąć komputery i nośniki zawierające nagrania. Sposób przeprowadzenia tej akcji – blokada budynku redakcji, wielogodzinne przetrzymywanie dziennikarzy – został ostro skrytykowany przez Helsińską Fundację Praw Człowieka oraz środowiska dziennikarskie jako naruszenie wolności prasy.
Kolejne publikacje i ich zawartość
Na tym sprawa się nie zakończyła. W kolejnych miesiącach i latach pałeczkę po „Wprost” przejęły inne media – tygodnik „Do Rzeczy”, Telewizja Republika, Radio Zet oraz TVP Info publikowały kolejne fragmenty nagrań, ujawniając coraz to nowe wątki.
Dzięki upublicznieniu treści rozmów Polacy mogli dowiedzieć się między innymi, że minister spraw wewnętrznych Bartłomiej Sienkiewicz uważał, że „Państwo Polskie istnieje jedynie teoretycznie”. Poznali krytyczny stosunek ministra spraw zagranicznych Radosława Sikorskiego do współpracy polsko-amerykańskiej – słynne już dziś określenie sojuszu z USA jako „robienia loda za darmo”.
Opinia publiczna dowiedziała się o sprawach głęboko skrywanych, takich jak okoliczności podpalenia budki policyjnej przy rosyjskiej ambasadzie w Warszawie podczas Marszu Niepodległości, jakoby na polecenie ministra spraw wewnętrznych lub z jego wiedzą. Ujawniono również rozmowy dotyczące prywatyzacji, kontaktów z biznesmenami, wewnętrznych rozgrywek personalnych oraz wulgarnych opinii na temat koalicjantów i konkurentów politycznych.
Konsekwencje prawne i polityczne
Afera taśmowa wywołała długotrwałe konsekwencje polityczne. Przyczyniła się do spadku poparcia dla Platformy Obywatelskiej, ujawniła rozbieżności między publicznym wizerunkiem polityków a ich prywatnymi poglądami, a także wzmocniła przekonanie o cynizmie elit rządzących.
Proces sądowy w sprawie podsłuchów toczył się latami. Oskarżonym był kelner Konrad K., który miał umieszczać w restauracjach urządzenia podsłuchowe. W 2020 roku Sąd Okręgowy w Warszawie uniewinnił go od zarzutu nielegalnego podsłuchu, uznając, że materiał dowodowy nie pozwala na jednoznaczne ustalenie sprawstwa. Wyrok ten budził wątpliwości, gdyż nie wyjaśnił ostatecznie, kto stał za całą operacją ani w czyim interesie działano.
