W latach 90. XX wieku powstawało wiele biznesów, także tych z branży technologicznej. Dopiero rozwijała się komunikacja, pojawiały się szerzej dostępne telefony stacjonarne, a Internet był jeszcze w powijakach. Osoby wspominające swoje życie 20 lat temu najczęściej mówią właśnie o barierach komunikacyjnych. O ile szybciej można było „załatwić” w domu telefon stacjonarny, początkowo szybciej zakładano go firmom, o tyle na wsiach był to totalny fenomen. Bywało, że w latach 90. XX wieku był jeden telefon na całą wieś.
Chociaż komunikacja telefoniczna była znacznie utrudniona, o tyle lepiej rozwinięta była komunikacja „face to face”, ludzie nie mieli w ręku smartfonów, tabletów itp. i więcej ze sobą rozmawiali, a nawet pisali listy i czekali tygodniami na odpowiedź. Popularne w tych czasach były też budki telefoniczne, w których za impulsy „płaciło się” specjalną kartą lub monetami. Takie telefony były dostępne także na pocztach, na których były kolejki, żeby móc z nich skorzystać i do kogoś zadzwonić.
- Dzieciństwo na podwórku
- Pocztówki zamiast wiadomości
- Żywność lepszej jakości
- Mniej Polaków za granicą
Dzieciństwo na podwórku
Miło wspomina się także dzieciństwo spędzone nie przed ekranem komputera, ale na podwórku, na trzepaku. W latach 90. XX wieku dzieci uwielbiały spędzać czas z rówieśnikami na dworze. Atrakcją dnia mogły być wypożyczane filmy VHS, które odtwarzało się w magnetowidach. Większość wolnego czasu spędzało się jednak w plenerze wymyślając różne gry i zabawy, a przede wszystkim komunikując się ze sobą wzajemnie. Dzieci bawiły się w chowanego, klasy, zbijaka czy dwóch ognia — gry, które dziś ustępują miejsca aplikacjom mobilnym i konsolom do gier. Wspólna zabawa na świeżym powietrzu była codziennością, nie wyjątkiem zarezerwowanym na okazje.
Ówczesne podwórka tętniły życiem — grupa dzieci w różnym wieku spontanicznie organizowała zabawy, które trwały od rana do wieczora. Nie było potrzeby umawiania się przez telefon czy social media, wystarczyło wyjść z domu i dołączyć do znajomych już bawiących się na zewnątrz. Te spontaniczne spotkania budowały więzi sąsiedzkie i uczyły współpracy oraz rozwiązywania konfliktów bez interwencji dorosłych. Dzieci samodzielnie ustalały zasady zabaw, tworzyły własne drużyny i rozstrzygały spory — umiejętności, których współczesna młodzież często uczy się dopiero w programach warsztatowych.
Pocztówki zamiast wiadomości
Jeszcze 20 lat temu najpopularniejszymi środkami komunikacji, poza coraz powszechniejszym telefonem stacjonarnym, były usługi świadczone przez pocztę. Jadąc na wakacje wysyłało się pocztówki. Pisano listy, nadawano telegramy. Dziś te usługi już powoli zamierają na rzecz cyfrowych form komunikacji.
Wymiana korespondencji miała swoją szczególną wartość — każdy list był przemyślany, starannie napisany i oczekiwany z niecierpliwością. W przeciwieństwie do współczesnych wiadomości błyskawicznych, pisanie listów wymagało czasu i zaangagowania emocjonalnego. Pocztówki wakacyjne stanowiły namacalny dowód podróży, ozdobione lokalnymi widokami i krótkim opisem wrażeń. Telegramy zaś rezerwowano na wyjątkowe okazje — śluby, narodziny dziecka lub pilne sprawy rodzinne. Permanentna dostępność, którą dziś oferują smartfony i komunikatory internetowe, była wówczas niemożliwa, co paradoksalnie sprawiało, że kontakt nabierał większej wartości. Otrzymanie listu było wydarzeniem — rozpoznawalne pismo na kopercie, zapach papieru, czas poświęcony na przeczytanie i sformułowanie odpowiedzi tworzyły rytuał nieznany współczesnym pokoleniom.
Żywność lepszej jakości
W latach 90. XX wieku w sklepach można było spotkać produkty żywnościowe dużo lepszej jakości niż teraz, tak przynajmniej twierdzą osoby, które przykładały do tego dużą uwagę. Wcześniej mniej było chemicznych konserwantów, które dziś obecne są niemal w każdym produkcie. Oprócz lepszej jakości, żywność była też zdrowsza. Lokalni dostawcy nie korzystali ze szkodliwych substancji na masową skalę co ma miejsce obecnie.
Wielu Polaków wspomina smak owoców i warzyw kupowanych bezpośrednio od rolników czy na lokalnych targowiskach. Produkty sezonowe dominowały w diecie — truskawki latem, jabłka jesienią, kapusta i buraki zimą. Nie było możliwości kupienia świeżych pomidorów w grudniu, co wymuszało odżywianie zgodne z naturalnym cyklem przyrody. Mięso pochodziło z lokalnych ubojni, a mleko często dostarczane było w szklanych butelkach, które następnie zwracano. Takie podejście do żywności nie tylko gwarantowało świeżość i brak nadmiaru dodatków, ale również budowało lokalną gospodarkę i wspierało drobnych producentów. Zakupy na targu czy w wiejskim sklepie miały wymiar społeczny — rozmowy ze sprzedawcami, wymiana informacji o pochodzeniu produktów, bezpośrednia relacja między producentem a konsumentem. Dziś takie praktyki przetrwały jedynie w niszowych ekosklepach czy podczas sezonowych jarmarków.
Mniej Polaków za granicą
W latach 90. XX wieku było też mniej Polaków za granicą. Owszem, niektórzy wyjeżdżali, ale nie było to tak powszechne jak teraz. Inne były też kierunki migracji. Wtedy wiele osób emigrowało do Niemiec, niektórzy do Francji lub Hiszpanii. Zdarzało się też, że wyjeżdżano do USA, gdzie wiele osób miało kogoś z rodziny. Obecnie wielu Polaków mieszka i pracuje za granicą, jednak zmieniły się kierunki migracji. Najwięcej rodaków zdecydowało się na wyjazd do Wielkiej Brytanii, a to za sprawą nie tylko znajomości języka angielskiego, ale i otwarcia się rynku pracy tego kraju na osoby z innych państw Unii Europejskiej.
Emigracja w tamtych czasach miała zupełnie inny charakter — wyjazd często oznaczał utratę regularnego kontaktu z rodziną pozostałą w kraju. Telefony międzynarodowe były drogie, a listy docierały z opóźnieniem. Decyzja o wyjeździe była bardziej ostateczna, niejednokrotnie wiązała się z wieloletnim lub nawet definitywnym osiedleniem się za granicą. Dziś dzięki tanim liniom lotniczym i łatwości komunikacji, emigracja stała się bardziej elastyczna — Polacy pracujący za granicą regularnie odwiedzają rodzinę, a niektórzy funkcjonują w modelu pracy rotacyjnej. Akcesja Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku całkowicie zmieniła krajobraz emigracji zarobkowej, otwierając rynki pracy wielu krajów i umożliwiając legalny pobyt bez skomplikowanych procedur wizowych. Emigranci lat 90. musieli zdobywać wizy, pozwolenia na pracę, często podejmowali zatrudnienie w szarej strefie. Współcześnie Polacy mogą swobodnie wybierać miejsce zamieszkania i pracy w obrębie Unii, co radykalnie obniżyło próg decyzyjny związany z wyjazdem zarobkowym.
